19
MAART, 2018
Een ode aan de onderzoeksjournalistiek – The European Press Prize
Niet iedereen zal de Europese Persprijs kennen, maar de naam spreekt boekdelen. Of eigenlijk spreekt het kwalitatief hoogwaardige journalistiekdelen. Want dat is het: de beste journalistiek uit heel Europa komt samen. Dit jaar werden de prijzen uitgereikt in Hongarije. Het land waar het slecht gesteld is met (pers)vrijheid. Ik was erbij. Halbe niet.

European Press Prize
Terwijl de Amerikaanse variant, de Pulitzerprijs, een grote bekendheid heeft vergaard binnen Europa, staat de Europese Persprijs nog in de kinderschoenen. Dat is niet vreemd, aangezien de prijs pas sinds 2013 wordt uitgereikt. Dat er sinds dan pas een prijs voor kwalitatief hoogwaardige journalistiek bestaat binnen Europa, vind ik op zichzelf wel weer wat vreemd.

Dat gezegd hebbende, het is tijd voor meer naamsbekendheid. En zo ben ik in dit verhaal terecht gekomen. Niet als genomineerde onderzoeksjournalist – dat laat nog even een paar jaar op zich wachten – wel als filmcrew.

De onderzoeksjournalistiek heeft het zwaar
Door de komst van het internet moet de onderzoeksjournalistiek zich aanpassen. Simpele mathematica:

  • Veel mensen krijgen het nieuws tegenwoordig via het internet tot zich, gratis en voor niets.
  • Hierdoor nemen de abonnementen op bladen en kranten af.
  • Daardoor zijn  er minder abonnement inkomsten en genereren deze bladen ook minder geld uit reclames.
  • Daardoor is er minder salaris voor journalisten.
  • Goede journalistiek kost veel tijd, dus geld.
  • Gevolg: de onderzoeksjournalistiek heeft het zwaar.

Een artikel schrijven over het ‘nieuws’ hoeft niet veel tijd te kosten. Als de Partij voor de Dieren in 2018 de grootste partij wordt van Amsterdam, is dit artikel snel geschreven. Snel nieuws kost weinig tijd en geld. Voor iets meer diepgang, de reden waarom en hoe iets tot stand gekomen is, zal er meer tijd nodig zijn, maar ook dat is nog behapbaar. Onderzoeksjournalistiek daarentegen is een heel ander verhaal.

Fuck de onderzoeksjournalistiek
Mocht jij nu denken: ‘Maar wat maakt het uit als onderzoeksjournalistiek ten onder gaat? Ik heb er toch niks mee te maken?’ Denk dan nog maar een keer na.

Zonder onderzoeksjournalistiek zouden wij niet weten dat Monsanto verantwoordelijk is voor kanker en huidaandoeningen, dat mensen uit onze omgeving kinderen laten verkrachten via het internet en dat er kille moorden zijn gepleegd tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië.

De Europese Persprijs is dan ook meer dan een prijs uitreiken. Van de ruim 800 ingestuurde artikelen, zijn er een 26 artikelen tot de laatste selectie gekomen. Al deze artikelen geven ons, de burger, nieuws dat wij nodig hebben om in een transparante samenleving te leven. Niet alleen is het belangrijk dat er goede onderzoeksjournalistiek is in onze eigen land, maar ook dat dit daarbuiten gebeurt. Zo schrijft Michael Obert over vluchtelingen uit Afrika en hoe zij naar Europa proberen te komen. Het onderzoek geeft ons inzicht dat wij nodig hebben om het beleid in Europa, of Nederland, aan te passen.

Een wat bekender voorbeeld is Halbe Zijlstra. Zonder het doorzetten van journaliste Natalie Righton, het geld dat de Volkskrant hiervoor vrijmaakte en de persvrijheid die wij in Nederland hebben, was Halbe nooit betrapt op zijn leugens. Onderzoeksjournalistiek, persvrijheid, tijd en geld zorgen ervoor dat wantoestanden in regerings- en politieke kringen wordt aangepakt. Goede onderzoeksjournalistiek heeft direct te maken onze democratie.

Kritiek op de traditionele bladen
Terwijl er vorig jaar een Nederlandse winnaar was en de Europese Persprijs plaatsvond in Amsterdam, is er dit jaar geen Nederlandse journalist genomineerd en is het evenement nauwelijks tot niet in de media besproken. Zonde, want juist nu zou een mooie aanleiding zijn voor De Volkskrant, het NRC, de Trouw, De Groene Amsterdammer en Vrij Nederland om dit evenement – en daarmee (in)direct hun eigen werk – in het zonnetje te zetten. Ik heb de bladen in ieder geval niet op een tweet of artikel kunnen betrappen.

Ook het krachtigste onlinejournalistiek platform, De Correspondent, hield zich stil. En dat terwijl één van hun journalisten was genomineerd.

Democratie en vrijheid
Mijn aanwezigheid op hét evenement van de Europese pers was al een kleine droom die uitkwam. Weliswaar sta ik er niet zelf als genomineerde journalist: het is een stap in de juiste richting. Een tweede kleine droom die werkelijkheid werd, is toch wel dat ik David van Reybrouck mocht interviewen. Van Reybrouck werd genomineerd met het artikel waarin de rol van de media wordt besproken nadat er een terroristische aanslag is gepleegd. 

David van Reybrouck is één van mijn voorbeelden, en dat komt niet alleen door zijn naam. Hij schrijft vaak over vrijheid, democratie en welke rol wij, de burger, daarin spelen. In plaats van hard aan te schoppen tegen rechts of links, moet er ook begrepen worden waar deze onvrede vandaan komt. Met het boekTegen Verkiezingen (2013) gaat hij specifiek in op de democratie van de eenentwintigste eeuw. Een analyse waarom populisten angst zaaien en waarom het wantrouwen groeit. Een paar jaar later lijkt veel onrust, die er toen ook al was, alleen maar relevanter te zijn.

Zo is de Europese Persrpijs ook in Hongarije beland.  Een land waar veel extremisme is en waar de persvrijheid het moeilijk heeft. De premier van Hongarije, Viktor Orbán, mag je gerust vrij extreem noemen. Ergens is het wel ironisch dat de Amerikaanse journalistieke prijs vernoemd is naar iemand die Hongaarse roots had, Joseph Pulitzer.

Aan het werk
Als de eerdergenoemde kranten en bladen niks over de Europese Persprijs publiceren, dan doe ik het wel. Want ik wil wel dat de onderzoeksjournalistiek, en dus dit evenement, meer aandacht genereert. Hopelijk maak ik mijn eigen toekomsige bestaan als onderzoeksjournalist daarmee direct een stukje makkelijker. Of ik maak het moeilijker, aangezien ik zeer lichte kritiek heb geleverd. 

Hoe dan ook, nu is het tijd om het sfeerfilmpje te maken en de interviews te monteren. Dan krijgen jullie visueel nog wat extra prikkels om de onderzoeksjournalistiek lief te hebben. Dan zien jullie het verhaal achter het verhaal. Mooi joh, hoe de journalistiek eigenlijk werkt.